Nga Izmi Zeka
Parathënie
XHEVAT QERIMI (1965–1993)
Historia e rezistencës shqiptare në Kosovë nuk është e ndërtuar vetëm mbi ngjarje të mëdha politike dhe ushtarake, por edhe mbi veprimtarinë e heshtur të dhjetëra e qindra individëve që vepruan në kushte të rënda ilegale dhe represive.
Ata përbëjnë shtresën më të ndjeshme dhe më të rëndësishme të procesit historik që çoi drejt çlirimit dhe shtetësisë së Kosovës.
Në mesin e këtyre figurave, emri i Xhevat Qerimit zë një vend të veçantë. Ai përfaqëson tipin e veprimtarit që u formua në periudhën e represionit të viteve ’80, u përfshi në organizimin ilegal dhe u bë pjesë e brezit që ndërtoi urën ndërmjet rezistencës politike dhe luftës së armatosur çlirimtare.
Veprimtaria e tij, përveç dimensionit politik dhe organizativ, ka edhe një dimension simbolik, duke treguar sakrificën dhe përkushtimin personal për lirinë e vendit.
Ky punim synon ta vendosë figurën e tij në kontekstin historik të kohës, duke e parë jo vetëm si individ, por si pjesë të një procesi më të gjerë politik dhe shoqëror.
Përmes këtij këndvështrimi, veprimtaria e tij merr dimensionin e duhur historik dhe vendoset në vijimësinë e rezistencës shqiptare në Kosovë.
Ai synon gjithashtu të shërbejë si dokument për studiuesit, studentët dhe institucionet arsimore, duke kontribuar në ruajtjen e kujtesës historike dhe interpretimin shkencor të ngjarjeve.
Hyrje
Historia e popullit shqiptar në Kosovë është histori e rezistencës së vazhdueshme kundër pushtimeve dhe sistemeve shtypëse.
Nga kryengritjet e shekullit XIX, te Lëvizja Kombëtare, nga organizatat ilegale të periudhës së Mbretërisë Jugosllave e deri te rezistenca e pas Luftës së Dytë Botërore, ekziston një vijimësi e qartë e përpjekjeve për liri dhe vetëvendosje.
Në këtë vijimësi historike, periudha pas demonstratave të vitit 1981 përbën një etapë vendimtare. Ajo shënon kalimin nga rezistenca jo qartësisht politike në një fazë të organizuar politike dhe ilegale, e cila përgatiti terrenin për luftën e armatosur të viteve pas ’90.
Pikërisht në këtë etapë shfaqet figura e Xhevat Qerimit, si një nga bartësit e organizimit ilegal në rajonin e Anamoravës dhe më gjerë. Figura e tij nuk mund të kuptohet jashtë këtij konteksti historik.
Ai nuk ishte një veprimtar i izoluar, por pjesë e një brezi që përfaqësonte hallkën lidhëse ndërmjet rezistencës ilegale të viteve ’80 dhe luftës çlirimtare të viteve pas ’90.
Nga demonstratat e vitit 1981 te riorganizimi ilegal
Demonstratat e vitit 1981 shënuan një pikë kthese në historinë politike të Kosovës. Kërkesat për republikë, barazi dhe vetëvendosje u përballën me një represion të ashpër nga shteti Serbo jugosllav.
Pas këtyre demonstratave, mijëra shqiptarë u burgosën, u përjashtuan nga puna, u diferencuan politikisht dhe u vendosën nën mbikëqyrje të vazhdueshme.
Ky represion nuk e shuajti rezistencën, por e transformoi atë. Organizatat ilegale filluan të strukturoheshin më mirë, të ndërtonin rrjete të qëndrueshme dhe të formësonin programe politike më të qarta.
Lëvizja Popullore për Republikën e Kosovës (LPRK) u bë një nga bartëset kryesore të këtij procesi.
Në këtë realitet, një brez i ri intelektualësh dhe veprimtarësh u përfshi në rrjetet ilegale. Ata nuk ishin vetëm aktivistë, por bartës të një vizioni politik për çlirimin kombëtar.
Xhevat Qerimi ishte një nga figurat përfaqësuese të këtij brezi.
Formimi i një brezi politik: roli i intelektualëve të viteve ’80
Vitet ’80 shënuan formimin e një brezi të ri intelektualësh shqiptarë, të cilët u rritën në një sistem represiv, por njëkohësisht të ndikuar nga literatura kombëtare, historia e rezistencës dhe zhvillimet ndërkombëtare.
Ky brez nuk e shihte çështjen e Kosovës vetëm si problem lokal, por si pjesë të një procesi më të gjerë historik dhe politik.
Ata e kuptonin se zgjidhja nuk mund të vinte vetëm përmes demonstratave por kërkonte organizim, strategji dhe përgatitje afatgjate.
Xhevat Qerimi ishte pjesë e këtij brezi. Ai përfaqësonte tipin e veprimtarit që kombinonte mendimin intelektual me veprimin organizativ.
Për të, veprimtaria ilegale nuk ishte thjesht akt rezistence, por proces i ndërtimit të një alternative politike dhe çlirimtare.
LPRK dhe shtrirja e organizimit në Anamoravë
LPRK-ja përfaqësonte një nga strukturat më të rëndësishme të organizimit ilegal në Kosovë dhe në diasporë. Ajo kishte një program të qartë politik dhe synonte organizimin e një rezistence të strukturuar.
Në këtë kuadër, rajoni i Anamoravës u shndërrua në një nga zonat më aktive të veprimtarisë ilegale. Shtrirja e rrjeteve në Gjilan, Dardanë dhe Viti nuk ishte rastësi, por rezultat i një pune të organizuar dhe të vazhdueshme.
Xhevat Qerimi ishte një nga figurat qendrore të këtij procesi. Ai kontribuoi në ndërtimin e celulave ilegale, në koordinimin e veprimtarëve dhe në shpërndarjen e materialeve politike.
Ky organizim krijoi një bazë të fortë rezistence, e cila ndikoi drejtpërdrejt në zhvillimet e mëvonshme.
Demonstratat e viteve 1989–1990 si etapë historike
Demonstratat e viteve 1989–1990 në Gjilan dhe në rajonin përreth përbëjnë një etapë të rëndësishme historike.
Ato ndodhën në një kohë kur Serbia kishte suprimuar autonominë e Kosovës dhe po vendoste një regjim të hapur shtypës.
Këto demonstrata nuk ishin thjesht reagim I momentit, por rezultat i një pune të gjatë ilegale. Ato shënuan kalimin nga faza e organizimit të fshehtë drejt një rezistence më të hapur politike.
Roli i Xhevat Qerimit në këtë proces ishte i rëndësishëm, pasi ai ishte një nga organizatorët kryesorë dhe figurat që orientonin politikisht veprimtarinë në terren.
Nga rezistenca politike te përgatitja për luftë
Fillimi i viteve ’90 shënoi një ndryshim të madh në strategjinë e lëvizjes kombëtare. Përderisa një pjesë e spektrit politik u orientua drejt rezistencës paqësore, një pjesë tjetër vazhdoi përgatitjet ilegale për një fazë të armatosur.
Në këtë fazë, organizatat ilegale luajtën rol vendimtar në ruajtjen e frymës së rezistencës dhe në përgatitjen e strukturave që më vonë do të shndërroheshin në bërthamë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Xhevat Qerimi i përkiste këtij rrethi veprimtarësh që e shihnin luftën e armatosur si një zhvillim të pashmangshëm historik.
Ai kontribuoi në ndërgjegjësimin politik të qytetarëve, në ndërtimin e strukturave ilegale dhe në përgatitjen e terrenit për fazat e mëvonshme të rezistencës.
Sakrifica individuale dhe dimensioni historik i vdekjes së tij
Vdekja e Xhevat Qerimit në vitin 1993 ndodhi në një moment kur proceset politike dhe ilegale po hynin në një fazë të re.
Ai nuk e përjetoi luftën e hapur të viteve 1998–1999, por veprimtaria e tij ishte pjesë e procesit që e bëri të mundur atë.
Në dimension historik, angazhimin e tij duhet parë si pjesë e një zinxhiri të gjatë veprimtarësh që, në periudha të ndryshme, mbajtën gjallë frymën e rezistencës.
Ai përfaqëson hallkën ndërmjet rezistencës ilegale të viteve ’80 dhe luftës çlirimtare të viteve pas’90.
Përfundim: figura e tij në vijimësinë historike të rezistencës
Figura e Xhevat Qerimit nuk duhet parë vetëm si portret individual, por si pjesë e një procesi historik. Ai përfaqëson brezin që e mbajti gjallë rezistencën në një kohë represioni të thellë dhe që përgatiti terrenin për fazën e armatosur të luftës çlirimtare.
Në këtë kuptim, ai është një hallkë e rëndësishme në zinxhirin historik të rezistencës shqiptare në Kosovë: nga kryengritjet e mëhershme, te organizatat ilegale të pas Luftës së Dytë Botërore, te demonstratat e vitit 1981, organizimi i viteve ’80 dhe deri te lufta e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
(Autori është historiani dhe bashkëveprimtari i Heroit të Kombit, Xhevait Qerimit)
