Krijimtaria e poetit gjilanas, Avdush Canaj, ka marrë një vlerësim të lartë nga poetja dhe studiuesja e njohur nga Shqipëria, Zamira Shtylla.
Përmes një analize të thuktë e profesionale mbi ciklin e tij më të ri poetik, “Kënga fluturoi në shi”, Shtylla konfirmon se Canaj mbetet një prej zërave më të veçantë dhe më të rafinuar të poezisë bashkëkohore shqipe për fëmijë.
Sipas studiueses Shtylla, ky cikël miniaturash lirike ndërton një univers ku elementi i natyrës, lojës dhe ëndrrës bashkëveprojnë jashtë kornizave didaktike tradicionale, duke ofruar një përvojë të pastër estetike për lexuesit e vegjël.
Transformimi i botës përmes imagjinatës
Në vështrimin e saj teorik, Zamira Shtylla e lexon poezinë e Canajt përmes konceptit bachelardian të imagjinatës krijuese, ku realiteti nuk pasqyrohet, por rindërtohet plotësisht.
Që në vargjet hapëse të ciklit:
“Dua të më lag pranvera / tha kënga dhe fluturoi në shi”
Shtylla vëren se si abstraktja materializohet dhe kënga shndërrohet në një subjekt me zë e dëshirë. Autori zëvendëson marrëdhëniet shkak-pasojë me asociacionet imagjinative, duke përdorur logjikën e mrekullisë artistike.
Humanizimi i natyrës dhe animizmi organik
Një tjetër veçori që spikat studiuesja nga Shqipëria është marrëdhënia intime e fenomenologjike që poeti nga Gjilani krijon mes fëmijës dhe mjedisit që e rrethon. Era, zogu, gjethi, shiu dhe manushaqja nuk janë thjesht dekor, por pjesëmarrës aktivë.
Në poezinë “Era hapi fletorën time”, Shtylla evidenton një shembull të shkëlqyer të humanizimit të botës:
“Era hapi fletorën time / me gishtin e zymbylit”
Ky mekanizëm i animizmit (ku topi ëndërron, loja lodhet dhe era lexon) përputhet natyrshëm me psikologjinë e fëmijës, duke e shndërruar procesin psikologjik në një procedim të lartë estetik.
Loja si ekzistencë dhe miniatura moderne
Për Canajn, siç shënon Shtylla, loja nuk është thjesht një aktivitet, por një mënyrë ekzistence. Përmes një dinamike fluturimi (fluturon loja, kënga, ëndrra), poezia e tij mbështetet mbi energjinë e vazhdueshme të fëmijërisë.
Në rrafshin e formës, studiuesja veçon faktin që poezitë janë jashtëzakonisht të shkurtra, duke iu afruar konceptit të miniaturës lirike moderne. Autori shman narracionin e zgjatur dhe mbështetet te sugjestioni poetik dhe densiteti i lartë kuptimor. Metaforat e tij origjinale si “dritarja e librit”, “ballkoni i mëngjesit” apo “prehri i manushaqes” dëshmojnë për një imagjinatë plotësisht të lirë.
Analiza e Zamira Shtyllës dëshmon me sukses se poezia e Avdush Canajt arrin të ruajë ekuilibrin ndërmjet thjeshtësisë së komunikimit dhe kompleksitetit figurativ, duke qenë njëkohësisht e kuptueshme për lexuesin e ri dhe e vlefshme për analizën akademike.
