Ai ishte njeriu që besonte se “S’ka fe pa atdhe”. Një dijetar i rrallë, një strateg ushtarak dhe një udhëheqës shpirtëror që nuk u gjunjëzua kurrë.
Mulla Idriz Gjilani (Velekinca) mbetet një nga figurat më komplekse dhe më heroike të historisë sonë, jeta e të cilit u përmbyll me një martirizim tragjik, por të lavdishëm.
Nga Medreseja “Atik” në udhëheqjen shpirtërorë
I lindur më 4 qershor 1901 në Velekincë të Gjilanit, Idriz Velekinca e nisi rrugëtimin e tij të dijes në mejtepin e Cërnicës dhe më pas në medresenë “Atik”.
Në moshën 25-vjeçare, ai mori titullin “Mulla” dhe nisi shërbimin si imam në Karadak e Hogosht. Por, për Mulla Idrizin, roli i hoxhës nuk kufizohej vetëm brenda mureve të xhamisë.
Ai ishte i bindur se pa arsimim dhe pa një atdhe të lirë, as feja nuk mund të ushtrohet siç duhet.
“Pa shkollim nuk ka fe të mirëfilltë”, ishte motoja e tij që e shtyu të hapte mejtepe e shkolla anë e mbanë Anamoravës.
Arsimi si armë, shkollat ilegale dhe alfabeti shqip
Mulla Idrizi ishte një vizionar i vërtetë i arsimit. Ai hapi mejtepin e Pidic për djem e vajza dhe organizoi ilegalisht mësimin e shkrim-leximit me alfabetin shqip.
Në kohën kur ai ligjëronte, numri i nxënësve në Medresenë “Atik” arriti në 734, ku pothuajse gjysma ishin femra, një hap revolucionar për kohën.
Ai formoi “shkollat lëvizëse” me mësues shëtitës, duke hapur 39 sosh vetëm në zonën e Gjilanit, me qëllimin e vetëm, zgjimin e ndërgjegjes kombëtare te brezi i ri.
“Zoti na bëri përgjegjës për vatanin”
Në kohën kur shqiptarët po shtypeshin dhe po detyroheshin të shpërnguleshin drejt Turqisë, zëri i Mulla Idrizit u bë mburojë.
Në xhami, oda e kuvende, ai lëshoi kushtrimin: “Jemi përgjegjës për varret e prindërve tanë para Zotit dhe para kombit.
Nuk guxojmë t’i lëmë të shkreta për t’i lëvruar derrat e sllavëve!”. Ai predikonte se as në Turqi e as në Shqipëri nuk duhej shkuar, sepse detyra e shqiptarit ishte mbrojtja e “vatanit” ku ishte lindur.
Komandanti i Kikës, kur feja dhe pushka u bënë një
Nga prilli i vitit 1941, Mulla Idrizi iu kushtua plotësisht mbrojtjes së territorit. Si Komandant i Shtabit të Mbrojtjes Kombëtare në Gjilan, ai udhëhoqi rezistencën kundër gjenocidit serb e bullgar.
Kulmi i lavdisë së tij ushtarake ishte Beteja e Kikës në qershor të vitit 1944, ku nën udhëheqjen e tij, vullnetarët shqiptarë thyen ushtrinë sllavo-komuniste.
Ai e cilësonte komunizmin si mashtrim dhe tradhti, duke u lënë amanet rojeve të kufirit: “Pa vatan të lirë, nuk ka as jetë, as familje, as fe, as liri dhe as xhenet”.
Pesë vite në ilegalitet dhe fundi tragjik në “Gllamë”
Pas luftës, Mulla Idrizi nuk u dorëzua. Për pesë vite qëndroi në ilegalitet, i strehuar në Tugjec e Gjyrishec, në kontakt të vazhdueshëm me rezistencën.
U zbulua dhe u arrestua natën e 22 nëntorit 1949. Torturat në burgun e Gjilanit ishin çnjerëzore, por shpirti i tij mbeti i pamposhtur.
Sipas dëshmive historike, pasi nuk arritën ta thyenin, serbët e ekzekutuan dhe trupin e tij e dërguan në periferi të Gjilanit, në vendin e quajtur “Gllamë”, ku e dogjën për të fshirë çdo gjurmë të tij.
Eshtrat e gjetura rastësisht gjatë punimeve në atë zonë dyshohet se i përkasin këtij martiri.
Mulla Idriz Gjilani mbetet “Rilindësi” i fundit i madh i Kosovës Lindore, njeriu që provoi se lapsi dhe pushka, kur janë në shërbim të lirisë, janë të pamposhtura.
( Dr. Muhamet Pirraku, nga libri: “ Mulla Idriz Gjilani dhe Lëvizja Kombëtare e Kosovës Lindore”).
